ارزشیابی از اجرای سه ساله طرح ارزشیابی توصیفی

هنگام تصویب اجرای آزمایش طرح ارزشیابی توصیفی شورای عالی آموزش و پرورش به پژوهشکده تعلیم و تربیت ماموریت داد که از اجرای سه ساله آن ارزشیابی به عمل آورد و گزارش آن را به شورا ارائه دهد. این کار توسط گروه اندازه گیری و ارزشیابی پژوهشکده به سر پرستی آقای خوش خلق صورت گرفت. این گروه با تاخیر در ماه آخر تابستان ۸۵ گزارش خود را به شورای عالی ارائه داد. و شورا بر اساس همین گزارش اجرای آزمایش طرح را دو سال دیگر تمدید کرد. در اینجا اینجانب بدون سوگیری خلاصه اجمالی گزارش را به رویت خوانندگان می رسانم و در آینده نیز نظر خود را در باره آن اعلام می نمایم .

بررسي جايگاه فعاليتهاي فوق برنامه در نظام آموزشي عصر حاضر

اصطلاح فعاليتهاي فوق برنامه Extra Curricular activates در نظام آموزشي ما بسيار مورد استفاده قرار مي‌گيرد. بخشهايي مهم از فعاليتهاي مدارس و مديریت آموزش و پرورش مناطق بر روي اين محور استوار شده است. به ويژه در مدت كوتاهي كه معاونت پرورشي در سطح وزارتي با معاونتهاي آموزشي ادغام گرديد؛ اين موضوع به عنوان راهكاري تلفيقي مورد عنايت سياست‌گذاران واقع شد؛ لذا لازم مي‌آمد كه به لحاظ نظري اين موضوع يعني فعاليتهاي فوق برنامه، به چالش فكري صاحب‌نظران گذاشته شود.

با اين هدف معاونت آموزش و پرورش عمومي وزارت آموزش و پرورش در سالهاي 1383 و 1384 همايشی را تحت عنوان تبيين جايگاه فعاليتهاي مكمل و فوق برنامه با همكاري سازمان آموزش و پرورش استان كرمان برگزار كرد. حاصل اين همايش انتشار مجموعه مقالات بود كه به غناي مباحث نظري در حول و حوش اين موضوع افزود. اينجانب نيز مقاله‌اي در اين همايش ارائه دادم كه در آن جايگاه فعاليتهاي فوق برنامه را در نظام آموزشي عصر حاضر را بررسي كردم سخن اصلي من در اين مقاله اين است كه فوق برنامه با توجه به شرايط و چالشهاي موجود در جهان و نقش نظام آموزشي به ويژه دردوره ابتدايي جايگاه خود را از دست داده است و لذا بايد با مفهوم برنامه درسي را به گونه‌اي بسط و گسترش دهيم تا فوق برنامه نيز جذب آن گردد.

در اينجا چكيده اين مقاله را به نظر خوانندگان مي‌رسانم. علاقمندان و محققان مي‌توانند به اصل منابع كه در مجموعه مقالات همايش تبيين جايگاه فعاليتهاي مكمل و فوق‌برنامه چاپ شده است؛ مراجعه نمايند.بي‌ترديد اين اکتاب را مي‌توان در سازمان آموزش و پرورش استانها و حتي  ادارات مناطق پيدا نمود.

 دکتر محمد حسنی

درآمدي بر مباني, اصول و روشهاي تربيت سياسي از ديدگاه امام علي(ع)

 به نام خدا

در جوامع امروز، تربيت شهرونداني كه بتوانند به سهولت با نهادها و سازمانهاي گسترده و پيچيده سياسي و اجتماعي در حال تحول، سازگاري فعال داشته باشند و در امور مهم سياسي و اجتماعي خردمندانه شركت كنند، امري است كه به شدت مورد توجه سياست‌گذاران نظامهاي آموزشي است.

اين موضوع، نظامهاي آموزشي كشورها را براي تحقق اين مقصود، به تلاشهاي فراواني واداشته است. به عبارت ديگر، تربيت مدني و سياسي و رشد روحيه مدنيت و حساسيت نسبت به مسائل اجتماعي، از كاركردهاي اين نظام‌هاست و از آنها چنين انتظار مي‌رود.

نظام تربيتي متكي بر آموزه‌هاي اسلام نيز چنين است. آنچه از روح تعاليم قرآن و سنت پيامبر (ص) و امامان معصوم عليه‌السلام دريافت مي‌شود، اين است كه بخش مهمي از هويت مسلمان، جنبه اجتماعي اوست و شايسته است كه اين مهم مورد توجه قرار گيرد.

از جنبه نظري و تدوین الگویی نظری تربیت سیاسی بايد ساختاري منطقی براي اين امر فراهم شود تا فرآيند تربيت سياسي نظام آموزشی بر مباني و اصول و روشهايي متكي گردد. در اين مقاله سعي شده است دريچه‌اي به اين بحث گشوده شود و مقدمه‌اي باشد براي بحثهاي عمیق‌تر و دقيق‌تر، تا اصول، مباني و روشهايي براي تربيت سياسي از ديدگاه و سيره امام علي (ع) در نهج‌البلاغه، تهيه و تدوين گردد.

امام علي (ع) در طول پنج سال حكومت خود، در راه استوار ساختن مدنيتي مبتني بر ارزشهاي اسلامي، در جامعه آشفته‌اي كه حركتي وارونه را به سوي ارزشهاي جاهليت آغاز كرده بود، تلاشهاي بسياري كرد كه بخشي از آن در نهج‌البلاغه منعكس شده است.

تربيت سياسي از زيرمجموعه‌هاي تربيت مدني تصور شده است و تربيت مدني، خود موضوعي است قابل بسط و مناقشه و وابسته به تعريف و تبييني که از جامعه مدني داده مي‌شود. گرچه قصد ورود به اين بحث را نداريم، اما ضروري است در آغاز سخن، تعريفي از تربيت سياسي ارائه نماييم.

از ديدگاه ما مي‌توان تربيت سياسي را چنين تعريف كرد: رشد دانش‌ها، نگرشها و مهارتهاي لازم براي حضور زنده و فعال شهروند مسلمان در عرصه‌هاي سياسي ملي و جهاني.

پرسش اصلي از اين مقاله اين است كه از چه  اصول و روشهايي از سخنان (نهج‌البلاغه) امام علي (ع) در حوزه تربيت سياسي استنتاج مي‌شود. در راستای  پاسخ به اين پرسش ابتدا به مبناي تربيت سياسي پرداخته شده است. در اين مقاله و مباني، گزاره‌هاي توصيفي هستند كه ويژگيهاي اساسي انسان را توصيف مي‌نمايد كه این گونه توصیفها در نهج‌البلاغه فراوان است. مبناهاي دريافت شده براي تربيت سياسي از ديدگاه امام علي عبارتند از: كرامت انسان، ضعف انسان، اختيار انسان، انديشه‌ورزي انسان.

پس از اين مباني اصولي استنتاج شده است و هر يك اصول به سخنان امام علي (ع) مستند شده است. اصول گزاره‌هاي تجويزي و بايدي هستند كه از مبناي منتج شده‌اند. از هر مبنايي اصل يا اصولي به دست آمده است. با اين حال اصول برآمده از هر مبنا مطلق نيستند و هر مبنا مي‌تواند اصول ديگر را پوشش دهد. اصول برگرفته از مباني فوق‌الذكر به ترتيب عبارتند از: اصل نظارت، اصل مشاركت برگرفته از مبنای كرامت انسان، اصل مدارا، اصل سعه صدر، برگرفته از مبناي ضعف انساني، اصل پاسخگويي ومسئوليت، اصل قانون‌مندي و عدالت، برگرفته از مبناي اختيار انسان، اصل عقلانیت و اصل برگرفته از مبناي انديشه‌ورزي. سپس براي هر يك از اصول روشهايي پيشنهاد شده است. روشها نيز گزاره‌هاي تجويزي محدود و مصداقي هستند كه از اصلها بر آمده‌اند. هر روش نيز ممكن است از ناحيه چند اصل پشتيباني شود يعني كم و بيش مصداق چند اصل باشد.

براي اصل نظارت روشهاي: بيان انتقادات و پيشنهادات، برگزاري جلسات بحث و انتقاد، براي اصل مشاركت: روشهاي برگزاري انتخابات در مدارس، واگذاري مسئوليت، براي اصل مدارا روش گفتگو و براي اصل سعه صدر روش آشنايي با عقايد و افكار مختلف، براي اصل پاسخگويي و مسئوليت روش پرسش و پاسخ با مسئولان، براي اصل عودت و قانونمندي ورش آشنايي با قوانين با آگاه‌سازي براي اصل عقلانيت روش نو را و درس ارزيابي قوانين و سنتها و انديشه‌ها.

 تلاش بر اين بوده است كه روشهاي پيشنهادي نيز تا حد امكان به سخنان امام علي (ع) مستند گردد. اصل اين مقاله در مجموعه مقالات همايش تربيت اسلامي در سيره و كلام امام علي (ع) كه توسط مركز مطالعات تربيت اسلامي در سال 79 چاپ شده است، چاپ شده است. علاقمندان مي‌توانند به اين منبع مراجعه نمايند. مركز مطالعات تربيت اسلامي در حال حاضر وابسته به پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش مي‌باشد كه محل استقرار آن شهر قم است.

دکتر محمد حسنی