خلاصه مدیریتی مطالعه فوری : بررسی تجربه تدریس مجازی توسط معلمان ایران در دوران قرنطینه ناشی از شیوع
پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش
مجری: دکتر محمد حسنی
همکار اصلی : دکتر سهیلا غلام آزاد
همکاران: دکتر فرشته زینی وند نژاد، دکتر احد نویدی
در پی رویداد همهگیری بیماری کوید -19 و عدم امکان حضور فیزیکی دانشآموزان و معلمان در مدارس ایران، از اسفند 1398 حرکت خودجوش تدریس در فضای مجازی توسط معلمان شکل گرفت. این تجربه بیبدیل که سابقهای در نظام آموزشی ما نداشت، موجب بروز خلاقیتهای معلمان و تنوع در ارائه خدمات آموزشی در سراسر کشور شد. درعینحال، شرایط پیشآمده کلیه دستاندرکاران امر آموزش مدرسهای را با چالشهای متعددی روبهرو ساخت.
جهت شناسایی وضعیت آموزش در چند ماه آخر سال تحصیلی 99-1398، کسب تجربه از فعالیتهای آموزشی انجامشده در فضای مجازی و برنامهریزی برای شرایط مشابه در آینده، انجام یک مطالعه سریع در این زمینه ضرورت یافت. گزارش کوتاه زیر حاصل مطالعه سریع انجامشده در مورد تجربهزیسته معلمان ایران از تدریس در فضای مجازی در دوران قرنطینه است. لازم به ذکر است که در این مطالعه تجربه تدریس معلمان در فضای مجازی قبل از شکلگیری سامانه شاد موردنظر بوده است.
اطلاعات موردنیاز این مطالعه از طریق یک پرسشنامه گردآوری شد. سؤالات پرسشنامه در دو بخش تنظیم شدند. در بخش اول دادههای کمی و در بخش دوم دادههای کیفی موردنظر بودند. این پرسشنامه بر اساس ظرفیت فضای مجازی (فرم نگار گوگل) طراحی و بعد از اعتباربخشی توسط چند نفر از متخصصان، در دسترس معلمان سراسر کشور قرار گرفت. پرسشنامه توسط 10322 نفر از معلمان 32 استان کشور( 32 اداره کل آموزش وپرورش)، در سطوح مختلف آموزش مدرسهای تکمیل شد.
بر اساس دادههای کمی این مطالعه،
- پراستفادهترین وسیله برای آموزش مجازی گوشیهای هوشمند بودند. 5/96 درصد از معلمان شرکتکننده در این مطالعه از گوشی هوشمند بهعنوان یک ابزار آموزشی استفاده کردهاند. ضمن آنکه 36% از معلمان شرکتکننده به رایانه و تبلت نیز دسترسی داشتهاند.
- بیش از 96% از معلمان از ظرفیت پیامرسانها برای ارائه آموزش استفاده کردند. پربسامدترین پیامرسانهای مورداستفاده معلمان، واتساپ و تلگرام بودند.
- در ارائه آموزش در فضای مجازی، فقط 22% از معلمان پشتیبانیهایی از جانب مدرسه و ادارات نواحی آموزشوپرورش دریافت کردند و 78% معلمان اذعان داشتند که از هیچگونه حمایتی برخوردار نبودند.
- حدود 40% از معلمان از نرمافزارهای کلاس مجازی در اینترنت (مانند اسکای روم و ادوبکانکت) استفاده کردند و بیش از 60% انحا از نرمافزارهای آموزشی استفاده نکردند.
- بیش از 65% از شرکتکنندگان در این مطالعه از برنامههای تلویزیون آموزشی در تکمیل آموزشهای خود بهرهمند شدند.
- حدود 84% دانشآموزان در دسترسی به اینترنت با مشکل روبهرو هستند
- حدود 62% معلمان شرکتکننده، اثربخشی این رویکرد آموزشی را در حد متوسط و ضعیف ارزیابی کردهاند.
دادههای کیفی این مطالعه که در پاسخ به دو سؤال در مورد «چگونگی تدریس در فضای مجازی» و «مشکلات معلمان در ارائه آموزش در فضای مجازی»، گردآوریشده بودند، پس از بررسی دقیق، کدگذاری و مقولهبندی شدند.
با بررسی تجارب زیسته معلمان از تدریس در فضای مجازی ملاحظه شد که معلمان بلافاصله بعد از آگاهی از طولانی شدن تعطیلات مدرسه خود را آماده یک چرخش بدیع و بیبدیل از پداگوژی آموزش حضوری به آموزش برخط نمودند آنها با بهرهگیری از امکانات در دسترس به فضای مجازی وارد شدند و با داشتهای اندک و دانش ناچیزی از پداگوژی برخط اما با جسارت، کلاسی از جنس مجاز تأسیس کردند و دانش آموزان را به حضور در این کلاس دعوت کردند دانش آموزان نیز با حمایت و پشتیبانی والدین وارد کلاسهای مجازی شدند.
تجربه تشکیل کلاس مجازی نشان داد که این فضا و این جنس کلاس اقتضائات خاص خود را داردو این نوع پداگوژی با پداگوژی حضوری تفاوتهایی قابل تأملی دارد. مهمترین دغدغه معلمان در تدریس مجازی تعامل بین دانشآموزان و معلم است. زیرا طبق تجربه معلمان ضعف اصلی تدریس مجازی ضعف در تعامل است همچنین کاهش چشمگیر کنترل و نظارت بر کیفیت حضور و فعالیتهای دانش آموزان است. آنها دریافتند که پدیده یادگیری نمایشی و به دنبال آن کاهش درگیری و کیفیت یادگیری بهسادگی در کلاس های مجازی رخ میدهد همچنین دریافتند که ظرفیتهای موجود در فضای مجازی امکان ارزشیابی معتبر را فراهم نمیسازد. لذا تلاش نمودند تا حد امکان طرحواره تدریس خود را، در حد بضاعت، با محیط آموزشی جدید متناسبسازی کنند. با وجود این اهتمام، آنها با مشکلاتی روبرو بودند که این مشکلات را در سه دسته کلی زیر قرار دارند:
- مشکلات مرتبط با زيرساختهاي نرمافزاري و سختافزاری (شامل مشکلات تجربهشده در ارتباط با اینترنت، ابزار هوشمند و پیامرسانها)
- مشکلات مرتبط با عوامل انسانی (شامل مشکلات مرتبط با خود معلمان، دانشآموزان و والدین)
- پشتیبانی (شامل سیستم پشتیبانی از طرف ادارات مناطق آموزشوپرورش و سیستم پشتیبانی از طرف مدارس)
بر اساس یافتههای این مطالعه فوری چند پیشنهاد نیز صورتبندی شده است:
- فراهم کردن سازوکارهای مناسب برای حرکت بهسوی آموزش ترکیبی (حضوری- مجازی) برای دوران پساکرونا بهگونهای که بخشی از تجارب آموزشی دانش آموزان و معلمان در فضای مجازی تحقق یابند.
- ایجاد انعطاف لازم برای بهرهگیری مدارس و معلمان از ظرفیتهای فضای مجازی و فاوا برای توسعه و ارتقا کیفی بخش مجازی آموزش در دوران پساکرونا
- ارتقا ظرفیت آموزشی سامانه شاد بهویژه از منظر تعاملی آن
- توسعه پیشنیازهای تحقق پداگوژی برخط مانند دسترسی به نت و ...
- توسعه اخلاق حرفهای آموزش و یادگیری در فضای مجازی بهعنوان ضرورت جدید برای مقابله با چالشهایی چون نمایش یادگیری و ارزشیابی پوچ در بین ذینفعان
- فراهم کردن سازوکار مناسب حمایت و مراقبت از دانش آموزان در فضای مجازی
- بازنگری و متناسبسازی برنامهدرسی با پداگوژی برخط
- ایجاد سازوکار مناسب برای ارائه مشاورههای فنی از سوی متخصصان آموزش مجازی به معلمان، مدیران، کارشناسان و والدین
محمد حسنی