"ترس از آتش " و آثار تربیتی آن
بسمهتعالي
در تاريخ 7/8/88 در شهر مقدس قم و در مؤسسه آموزشي پژوهشي امام خميني (ره) همايش علمي يك روزه "تربيت ديني در عصر حاضر مباني در راهكارها" برگزار گرديد. و این جانب توفیق شرکت در این همایش را داشتم. صاحبنظران اين حوزه كم و بيش در آن شركت داشتند. برنامه پاياني اين همايش ميزگرد علمي با حضور آيتالله حايري شيرازی حجه الاسلام ذوعلم و دکتر عبدالعظیم کریمی برگزار گرديد. آیت الله حایری در مجموعه فرمايشات خود به نكاتي مهم اشاره داشتند كه جاي تأمل و برخي جاي نقد دارند.
از نکات جالب توجه فرمایشات ايشان این بود که تربيت ديني در حوزه "لااكراه" قرار ميگيرند( اشاره به آیه شریفه لا اکراه فی الدین) یعنی زور و تحمیل موجب دیندار شدن انسانها نمی شود. و همچنين فرمودند كه اگر تجربه حال را داشتم هنگامی که مورد مشورت شهيد رجايي واقع می شدم به ایشان ميگفتم كه امور تربيتي را داير نكند مراد ایشان این بود که تشکیلات مستقل به نام امور تربیتی ( با تاکید بر تربیت دانش آموزان با محوریت مربی) و جدا کردن آن از آموزش ( با محوریت معلم) برای نظام آموزشی ایران تجربه سودمندی نبوده است. ظاهرا مراد ایشان باز نگری اساسی در این نظام و تشکیلات در آموزش و پرورش ایران بود.
يكي دیگر از نكات مورد توجه ايشان با تأكيد از آن ياد كردند. بيان نقل قولی بود كه از آيتالله مصباح كه: "خوف از آتش نيز آثار تربيتي دارد" (البته اين نقل به مضمون است).پذیرش این سخن به مثابه یک اصل تربیتی دلالتهای غیر قابل انکاری در حوزه عمل تربیتی به همراه دارد. دلالتهایی که بسیار قابل نقد است.
( صرفنظر از توجه قرآن به توصيف جهنم و آتش و انداز مؤمنان به آن به مثابه جزاي عمل گناهكاران) پرسش مهمي در خصوص تربيت ديني آنهم در تربيت رسمي و عمومي(مدرسه ای) مطرح ميشود آيا "ترس" اساساً ميتواند اثر تربيتي داشته باشد؟ آيا با اين عنوان ميتوان مجوز داد كه در مدرسه هم از "ترس" به عنوان يك ابزار تربيتي استفاده شود ؟ چگونه می توان آن را با بحث لا اکراه در تربیت دینی جمع کرد؟پرسش مهمی است که اگر دو ويژگي عمده تغييرات تربيتي را آگاهانه و آزادانه بودن بدانيم آيا ميتوان گفت كه ترس يك ابزار تربيتي است به ويژه در تربيت ديني. دینداری ناشی از ترس چه نوع دینداری است؟
به نظر می رسد اگر بپذیریم که "خوف از آتش اثر تربیتی دارد" باید به گونه دیگری تربیت را تعریف کنیم و عمل تربیت را به شیوه ی متفاوتی سامان دهیم.
محمد حسنی